Hükümdarı hükümdar yapan çeşitli unsurlar, alametler vardır. Bunlardan ilki kullandıkları unvanlar. Peki Selçuklu hükümdarları hangi unvanları kullandı?

Unvanlar, lakaplar, hutbe, taht, taç, sikke, tevki ve tuğra, çetr, nevbet, bayrak, tırâz, hil’at, gaşiye, saltanat çadırı, ok ve yay hükümdarı hükümdar yapan alametlerdendir. Bugün ise ilk olarak hükümdarların kullandığı unvanlara değindik.

Unvanlar

Selçukluların atası olarak bilinen ve çok kuvvetli olduğu için “Demir Yaylı” unvanı alan Dukak, Oğuz Yabgu Devleti’nde önemli siyasi ve askeri göreve sahipti. Bu devlette hükümdar Yabgu unvanı taşıyordu. Bu durum Selçuklulara da yansımış olmalıdır ki Selçuk Bey’in oğulları Arslan ve Musa Yabgu unvanını kullanır olmuşlardı.

Ancak zamanla bu unvanlarda değişiklikler yaşanmaya başladı. Çünkü Selçuklular yerleşik olmaktan çok hareket halinde bulunuyorlar ve dolayısıyla bir çok kavim ve topluluk ile temas kuruyorlardı. Çevrelerinden etkilenmeme gibi bir ihtimal yok denecek kadar azdı.

Tuğrul Bey ile birlikte emir veya melik gibi unvanların kullanımı başladı. 1041/1042 yılında Tuğrul Bey’in bastırmış olduğu sikkelerde emir unvanının yer aldığı görülmektedir. Horasan’daki hakimiyetinin halife tarafından tanınması sonrasında bastırdığı sikkelerde ise es-Sultanül-Muazzam, Şahinşah unvanını kullandı. Günümze ulaşan Selçuklu sikkelerini incelediğimiz zaman Tuğrul Bey’den sonraki hükümdarlarda da es-Sultanül-Muazzam veya es-Sultanül-Azam unvanlarının kullanıldığını görmekteyiz. es-Sultanül-Azam, En Büyük Sultan anlamına gelmektedir.

Yine, Sultan unvanını kullanan ilk İslâm hükümdarı Tuğrul Bey‘dir. Hakan, kağan veya imparator unvanlarının karşılığı olarak kullanılan Sultan, Selçuklular ile birlikte mana kazanmıştır. Selçuklu hanedanı tarafından kurulan diğer Selçuklu devletleri Sultan unvanını kullanmamışlardır. Türkiye Selçukluları hariç. Türkiye Selçuklularında ise sadece Süleyman Şah bu unvanı kullanmamıştır. Türkiye Selçukluları Sultan unvanını kullanırken, Kirman ve Suriye Selçukluları hükümdarları Melik unvanını kullandılar.

Bu gelenek Selçuklular‘dan sonra Osmanlılar tarafından da kullanıldı. Osmanlı hükümdarlarının büyük bir kısmı da Sultan unvanını kullandılar.


Kaynak:

• Prof. Dr. Ali SEVİM – Prof. Dr. Erdoğan MERÇİL, Selçuklu Devletleri Tarihi, TTK Yayınları, Ankara 2014.