Karikatürler bizlere dönem ile ilgili ne gibi ipuçları verir?

Karikatür bir mizah türü olarak ortaya çıktığından beri her dönemde büyük önem arz etmiştir. Özellikle politikadan, spora ve gündelik yaşama kadar her alanda karikatür bir eleştiri aracı olarak kullanılabilmiştir. Karikatür bir sanat olarak da ciddi zekâ gerektiren bir türdür. Bunun yanında göz ardı edilmemesi gereken bir diğer nokta bu sanatın ciddi bir yaratıcılık yeteneği gerektirmesidir. İşte böylesine önemli ve beceri gerektiren bir tür şüphesiz her dönemde halktan ilgi görmüştür. Bu ilginin dönemsel ve şartlara bağlı olarak değişebildiği bir gerçek olsa da hiçbir zaman bittiği söylenemez.

Dünyada karikatür türü politik eleştirinin de en akılcı yöntemlerinden birisi olarak uzunca bir dönem kullanılmıştır. Çoğu zaman sayfalarca süren bir konuşma metnin veya bir köşe yazısının yapamadığı etkiyi bir karikatür yapabilmiştir. Bunun en önemli sebebi de yukarıda belirttiğimiz gibi karikatür sanatının ciddi bir yetenek gerektirmesinden kaynaklanıyordu. Bu bağlamda şu bakış açısını geliştirmek abartılı olmayacaktır: Karikatür sanatı herkeste karşılık bulabilecek kadar etkili fakat herkesin uğraşamayacağı kadar yetenek gerektiren bir türdür.

Ülkemizde Karikatür sanatı ortaya çıkmasıyla birlikte politik eleştirinin de en önemli unsurlarından birisi olmuştur. Özellikle Cumhuriyetin ilanından sonra gazete ve dergilerin iyiden iyiye yaygınlaşmasıyla karikatürde yaygınlaşmış, politikanın yanında hayata dair birçok konuda bir eleştiri aracı olmanın yanında bazen yalnızca mizah ve eğlence amacı olarakta karşımıza çıkmıştır.

Ülkemizde 1930’lu yıllarda özellikle Hakimiyet-i Milliye Gazetesi, Cumhuriyet Gazetesi, Akbaba Dergisi karikatür türünü başta politik eleştiri olmak üzere yukarıda saydığımız birçok amaçla ve alanda kullanmıştır. Bunların yanında Hür Adam Gazetesi’ de bu bağlamda önemlidir.

1930 yıllarda hem Türkiye özelinde hem de Dünya genelinde politik açıdan yoğun bir gündem oluşmaktaydı. Dünyanın çeşitli bölgelerinde çatışmalar olduğu gibi çatışma riskinin olduğu pek çok alanda mevcuttu. Bunun yanında vereceğimiz karikatürlerde de görüleceği gibi yoğun bir işsizlik dolayısıyla ekonomik bozukluk mevcuttu ki bu da karikatürlerde eleştirilen önemli konulardan bir tanesiydi.

30’lu yıllar ayrıca Türkiye Cumhuriyeti‘nin ilk seneleriydi ve Türk kimliği, Osmanlılık karşısında yoğun biçimde kullanılıyordu. Bunun sebeplerinden bir tanesinde bahsettiğimiz dünya genelindeki bu ekonomik darlık sebebiyle halktan yerli malını kullanmasını istenmesiydi. Bu bağlamda karikatürden daha çok ilanlar yoluyla bir süreç işletilse de dönemin Türkiye’sini anlamak açısından bu da önemli bir noktadır. Bu ilanlarda bu gibi amaçların yanında halktan yoğun bir şekilde tasarruf yapmasını isteyen, öğütleyenleri de mevcuttu. Fakat bu yılların gazeteleri incelendiğinde görülecek ki bir taraftan bu şekilde bir yerli malı kullanımının teşvik edilmesi yönünde düşünceler varken bir taraftan da yabancı ürünlerin ülke içinde cazibesini arttırması önlenemiyordu. Bunun dönemin gazetelerine yansıması ise reklamlar aracılığıyla olmuştur ki bu dönemin gazetelerinde örneğin Ford başta olmak üzere birçok araba markası, ilaç firması gibi pek çok sektör ülke içinde etkili olmaya başlıyordu.

Hakimiyet-i Milliye Gazetesinde yoğun bir şekilde belediyelere yönelik eleştiri mevcuttu. Bu eleştirilerin en çokta karikatürler aracılığıyla yapıldığı görülüyor. Bunun yanında eleştirilen temel noktalardan bir diğeri ise yabancı ülkelerin izlediği politikalar. Bu politikalar da Hakimiyet-i Milliye’nin karikatür aracılığıyla eleştirdiği bir diğer noktadır. Hakimiyet-i Milliye de görülen bir diğer eleştiri noktası da yine işsizlik konusudur. Bazen iş beğenmeyenlerinde eleştirildiği görülmektedir. Bunun yanında bu işsizliğin olduğu ortamda üst makamlarda oluşan sık görev görev değişiklikleriyle birlikte bu görev değişikliğinden çıkar elde etmek isteyenler de eleştiriliyordu.

Hakimiyet-i Milliye gibi Cumhuriyet gazetesinde de politik eleştiri amacıyla karikatürler kullanılmıştır fakat Cumhuriyet gazetesinde soyadı kanunundan, futbola kadar halkın günlük konuşmalarında önemli bir yer tuttuğu anlaşılan konularda da karikatürler yayınlanmıştır.

Bu dönemde Akbaba Dergisi de belirtildiği gibi karikatürü eleştirinin önemli bir amacı olarak kullanmıştır. Akbaba Dergisi ise daha çok mebusluk elde edebilmek için her dönemde farklı şekillere giren insanları eleştiren karikatürler yayınlamıştır. Bunun yanında Akbaba dergisi özellikle yabancı ülkelerin izlediği politikaları karikatür aracılığıyla eleştirmiştir. Bu karikatürlerde Hakimiyet-i Milliye’de ki bazı karikatürlerde olduğu gibi barış, sulh gibi söylemleri kullanan pek çok devletin kullandığı bu söylemin arkasındaki samimiyetsizlik vurgulanmıştır.

 

KARİKATÜRLER

1.Yabancı ülkelerin politikalarını ve sulh konusundaki samimiyetsizliklerini eleştiren karikatür örnekleri

2 Nisan 1932  Tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesinden (Beyazıt Devlet Kütüphanesi)

Hale Öğdü, Türk Siyasal Hayatının Karikatür Üzerinden Analizi: Akbaba Dergisi Örneği , Yüksek Lisans Tezi, Konya, 2011

Hale Öğdü, Türk Siyasal Hayatının Karikatür Üzerinden Analizi: Akbaba Dergisi  Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Konya, 2011

26 Şubat 1932 Tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesinden (Beyazıt Devlet Kütüphanesi)

2.İşsizlik, İş Bulmak İçin Çıkarcı Davrananlar ve İş Bulup da Beğenmeyelenlere Yönelik Eleştiri İçeren Karikatürler

20 İkinci Kanun 1932 Tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesinden (Beyazıt Devlet Kütüphanesi)

 7 İkinci Kanun Perşembe Tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesinden (Beyazıt Devlet Kütüphanesi)

12 İkinci Kanun 1932 tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesinden (Beyazıt Devlet Kütüphanesi)

3.Her Dönem Mebusluk İçin Kılıktan kılığa girenlerin eleştirildiği bir karikatür örneği

 

 Hale Öğdü, Türk Siyasal Hayatının Karikatür Üzerinden Analizi: Akbaba Dergisi  Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Konya, 2011

4.Belediye Eleştirilerinin Yapıldığı Karikatürlere Örnek

22 İkinci Kanun 1932 Tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesinden (Beyazıt Devlet Kütüphanesi)

5.Dönemin Gençliğinin Eleştirildiği Bir Karikatür

 27 İkinci Kanun 1932 Tarihli Hakimiyet-i Milliye Gazetesinden (Beyazıt Devlet Kütüphanesi)

 6.Soyadı Kanunuyla İlgili Bir Karikatür

Pazar 22 Kanunisani 933 Tarihli Cumhuriyet Gazetesinden  

( http://gazeteler.ankara.edu.tr)