“Benden çok evvel gelen alimlerin kitaplarının ve onları takip edenlerin çalışmalarını gözden geçirdim… Nihayet nakillerden kurtuldum, başkalarının yaptıklarından sıyrıldım ve problemlere kendi gözümle bakabildim… Uygulamaya dönüştürülemeyen her teknik ilmin doğru ile yanlış arasında muallâkta kaldığını gördüm”  (El-Cezeri)

Cezeri “mekanik alanında eser veren ünlü İslam bilgini” olarak tanınmaktadır. Tam ismi Bedîüzzamân Ebü’l-İzz İsmail b. Er- Rezzâz el-Cezeri olarak bilinmektedir. “Hayatı hakkında, kitabının girişindeki kısa açıklamanın dışında bilgi çok fazla bilgi yoktur. 1181-1206 yılları arasında Amid’de (Diyarbakır) Artuklu hânedanının himayesinde bulunduğunu söyleyen Cezeri 1205’te tamamladığı Kitâb fî ma‘rifeti’l- ‘hiyeli’l- hendesiye adlı ünlü eserini Emir Nasırüddin Mahmud’un isteği üzerine kaleme almıştır.”

İslam âlimlerinin birçoğunun hakkında bugün yeteri kadar bilgimiz bulunmamaktadır. Cezeri’de bunlardan birisidir. Hayatı hakkında bilgimiz az olsa da en azında günümüze ulaşan eseleri ile onları anlamak uğruna çabamız devam etmektedir. Cezeri’nin kısa adı ile meşhur olan eseri “Kitab-ul Hiyel” onu özellikle de çalışmalarını anlamamızı sağlamıştır. “Benden çok evvel gelen âlimlerin kitaplarının ve onları takip edenlerin çalışmalarını gözden geçirdim… Nihayet nakillerden kurtuldum, başkalarının yaptıklarından sıyrıldım ve problemlere kendi gözümle bakabildim… Uygulamaya dönüştürülemeyen her teknik ilmin doğru ile yanlış arasında muallâkta kaldığını gördüm”  sözleri ise bu meşhur eserinin girişinde yer almaktadır. Bu sözler onun neden böyle çalışmalar yaptığının, nasıl bir yöntem izlediğinin en açık olarak kendi ağzından ifadeleridir.

Cezeri, kendisinin Helenistlik çağdan XIII. Yüzyıla kadar uzanan bir mühendislik geleneğinin İslâm dünyasındaki bir devamı olduğunun bilincindedir. İslâm dünyasında Musaoğulları (Benî Mûsâ) olarak bilinen üç kardeşin çalışmaları ile bu gelenek Cezerî’de zirveye ulaşmıştır. Cezeri kendi yaptığı abidevî su saatinin Pseudo-Archimedes’in yaptığı su saatine dayandığını söyler.” Cezeri görüldüğü gibi aldığı birikimi gerçekten iyi anlayan ve özümseyen birisidir. Bu sayede yine kendi sözünde görüldüğü gibi “uygulamaya dönüştürülemeyen her teknik ilmin doğru ile yanlış arasında muallâkta kaldığını gördüm” demesi bu açıdan çok önemlidir. Zira tarihte yapılan deneyleri, tecrübeleri göz ardı etmeyen Cezeri bu sayede kendi çalışmalarında somut çıktılar verebilen bir âlim olarak bilinmektedir.

Cezeri esas itibariyle bir mucit değil bir mühendistir ve görevinin kendinden öncekilerin yapmış olduğu aletleri mükemmelleştirmek olduğu kanaatindedir. Bu noktadan bakıldığında eserinde teori ile pratiğin eşit ağırlıkta olduğu, hatta bazı yazarlara göre aletleri yapmak için gerekli pratik bilgi ve kuraların ağır bastığı hissedilir.” Bu durum da yaptığı çalışmaların kitaplarda kalmadan uygulamaya dökülmesine de kolaylık sağlamıştır. Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta da çalışmalarında pratiklik göz önüne alınırken, pratiklikten dolayı basit ve alelade değil,  teknik birikim ile ancak anlaşılabilecek karmaşık sistemler içermektedir.

Bir Makine Mühendisi olarak Cezeri

Cezeri, bu günkü anlamda bir Makine (mekanik) mühendisidir. Ancak o dönemde bu meslek ismi kullanılmıyordu. Bu gibilere “âlet yapıcısı” veya “marangoz” deniliyordu. Marangoz kelimesi de bu günkü anlamda değildi. Marangoz ahşapla birlikte bakır, pirinç, demir, çelik, kurşun, kalay gibi metalleri de kullanarak makine ve araç yapan kişilere deniliyordu. Ancak Cezeri, makine mühendisliğinin bugün de geçerli olan ilkelerini ilk defa belirleyen üstün yetenekli bir mühendistir.

Cezeri, amaçladığı uygulamaları yerine getirecek bir makineyi, başka uygulamaları de değerlendirerek, elindeki imkanları, araç ve malzemeleri en iyi şekilde kullanarak tasarlamakta, hesaplamakta ve üretmektedir. Bu özelliği Cezeri’yi meslekî bakımdan “makine mühendisliği” kavramıyla tam olarak bağdaştırmak gerektiğini göstermektedir. Ayrıca zamanına göre ileri düzeyde teorik ve pratik hidrolik bilgisine sahip olduğu da çalışmalarında görülüyor.

Denemelerinde yüksek sezgi ve kavrama yeteneğinin yanında, kitabına koymadığı bazı hesapları da yaptığı anlaşıyor. Suyun düşme yüksekliği ile debi arasındaki bağlantıyla ilişkili hesabın sonucuyla Cezeri’nin deneme yoluyla veya hem deneme hem de hesapla bulduğu sonuç çakışmaktadır. Hiçbir hesap yapmamış olsa dahi, -ki mümkün değildir-, makineleri amacına uygun ve kusursuz olarak çalışır şekilde yapması Cezeri’nin çok iyi bir mühendis , kitabının da zamanına göre çok iyi bir mühendislik kitabı olduğunu kanıtlıyor” Cezeri’nin karmaşık hesapları zaman zaman  görüldüğü gibi zor anlaşılmaktadır. Hatta zaman zaman “tutarsızlık” olarak dahi yorumlanmıştır. Fakat görüldüğü gibi metinler ve yaptığı çalışmalar karşılaştırılınca görülecektir ki Cezeri’nin gayesine ulaşmak için yaptığı yoğun hesaplardan başka bir şey değildir.

“Cezeri’nin kendi yazdığı, çizdiği kitap ortada yoktur, ama o kitaptan veya ondan türetilmiş olanlardan daha sonra türetilmiş olan 17 el yazması nüsha bulunmaktadır.” Bu durumda yukarı da problem olarak gösterilen zor anlaşılma durumunu, farklı nüshalarda bulunan çizimler ile daha anlaşılır hale getirmektedir.

Cezeri ‘nin Eseri ve İlm-i Hiyel

İlm-i Hiyel Nedir?

İslâm ilimler tarihinde mekanik teknoloji ve mühendisliğe dair bilgi ve uygulamaları konu alan ilim dalı olarak bilinir.  “Hiyel”, Arapça hîle ( hüner, tedbir, çare, yöntem) kelimesinin çoğulu olan hiyel, ilimler tarihinde genellikle “makine bilgisi” veya “mekanik teknolojisi” anlamında kullanılmıştır.

Cezeri’nin Çalışmalarında İlm-i Hiyel

“Cezeri’nin bir mukaddime ve altı bölümden oluşan kitabının adı bile bilgi-uygulama (ilim-amel) konusundaki zihniyetin tezâhürü olarak görülebilir. Eserin muhtevası, yalnızca matematiğin uygulanmasını değil aynı zamanda kozmoloji ve insan anlayışının mekanik bilimi açısından ne kadar dikkate alındığını gösterir.  Cezeri’nin mukaddimede verdiği bilgiler, ilm-i hiyel konusunda beslendiği gelenek ile bu gelenek içinde kendi eserlini yerinin bilincinde olduğuna bir işarettir.”

Cezeri’nin Eseri Kitab-ul Hiyel

“Cezeri’nin eserinde su saatleri, makineler, pompalar, fıskiyeler, su terazileri, şifreli kilitler ve musikî aletleri gibi pek çok âlet hakkında nazarî ve tatbikî bilgiler verilir, çizilen resimlerde bunların yapılışı ve işlemesi gösterilir. Öncelikle ele alınacak makinenin genel bir izahı yapıldıktan sonra, tümevarım yöntemiyle, imâl tertibine uygun olarak her bir parçasının yapımı açıklanır; daha sonra, bir bütün olarak âletin çalışması gösterilir. Cezeri’nin, aletlerin yapımı esnasında verdiği bilgiler, metal döküm tekniği konusunda da ileri bir seviyede olduğuna işaret eder.  Bu nedenle, muhtelif mekanizmalarla elde edilen lokal çekim kuvveti kavramının kullandığı âletlerde, parçalar elden geldiğince ayrıntılı tanımlanmaya çalışılır. Cezeri’nin tanımladığı ve üzerine çalıştığı pek çok makine parçası ile bazı makineleri, ilm-i hiyel’in daha sonraki gelişiminde, Batı Avrupa’da yeniden ele alınmıştır.”

Ayrıca “kitapta her aletin şekli renkli mürekkeplerle çizilmiş ve çalışması ayrıntılı olarak izah edilmiştir: bu ayrıntılar da çeşitli renkler ile gösterilmiştir.” Bunun yanında “şekillerde Arap harfleri kullanılarak bazı parçalar işaretlenmiş ve metinde bunlara göndermeler yapılarak açıklamaların anlaşılması kolaylaştırılmıştır. Bazı nüshalarda ise bu  harflerin ebced değerleri göz önüne alınmış, bazılarında da henüz açıklanmayan gizli bir harf sistemi kullanılmıştır. Metinde aletlerin genel açıklaması verildikten sonra imal sırasına göre parçaların teker teker yapımı anlatılarak bunların montaj usulü açıklanmış ve en son da aletin çalışması hakkında bilgi verilmiştir. Bütün bu özelliklerin dışında kitabın bazı nüshalarında sanat tarihçilerin ilgisini çekecek düzeyde süslemeler” bulunmaktadır.


Kaynak:

• Çalışkan, D. (2015). Cezeri’nin Olağanüstü Makineleri. İstanbul: Papersense.

• Ökten, S. (1993). Cezerî. Diyanet vakfı islam ansiklopedisi(ss. 505-506). İstanbul: Diyanet Vakfı

• Korkutata, Yusuf. ve Toprak, Z. F. (2013, Nisan). El-Cezerî ile ilgili yapılan çalışmaların değerlendirilmesi. Mühendislik Dergisi. C:4, S:1, 37-49.