HAREZMŞAHLAR HAKKINDA 10 BİLGİ

Harezmşahlar Devleti Siyasi Tarihi hakkında 10 bilgiyi sizler için derledik.

#1 Harezmşahlar Devleti adından da anlaşılacağı üzere Harezm merkezli olarak kurulmuştur. Harezm kelimesinin menşei hakkında farklı rivayetleri vardır.
• Harezm’de yaşayan ahalinin Ceyhun Nehri’nden avladıkları balıklara et manâsında “har”, oduna ise “rezm” dediklerinden dolayı ateşte et pişirenlerin ülkesi anlamında “Harezm” ismi verilmiştir.
• Harezm kelimesi “güneşin doğduğu yer, bereketli bölge” anlamına da gelmektedir.
• Rus bilim insanı Tolstov’a göre Harezm geçmişte Hvarri kabilesinin yeri olduğu Hvarri – zemin yani Harezm olarak adlandırılmıştır.

#2 Harezmşah tabiri İslami dönemden önce de bu bölge yöneticilerine verilen bir unvandır. Tarih boyunca bilinen 4 sülale Harezm coğrafyasına egemen olmuştur. Persler zamanından 995 yılına kadar Afrigoğulları, 995-1017 arasında Memunoğulları, Gazneli Mahmud ile yani 1017’den 1041’yılına kadar Altuntaşoğulları ve en son Büyük Selçuklu ile başlayan Anüşteginoğulları Harezmşahları buraya hakim olmuştur.

#3 Devletin kurucusu olarak sayılan Anuştegin, Büyük Selçuklu sultanı Melikşah’ın taştdarı görevinde olup Bilge Bey tarafından satın alınıp saraya getirilen Garceli bir Türk olduğu bilinmektedir. Sadık ve akıllı bir zat olan Anuştegin kısa zamanda Harezmşah mevkisine yükselmiş fakat kendisi fiilen Harezm’i yönetmemiştir.

#4 Anüştegin’den sonra Büyük Selçuklu tabiyeti altında Harezm valisi görevini oğlu Kutbettin Muhammed yürütmüştür. Sultan Sencer ile koordineli biçimde zeki ve adil siyaseti sayesinde 30 yıl boyunca buranın yönetimini üstlenmiş vergisini Selçuklu’ya düzenli olarak vermiştir.

#5 Kutbettin Muhammed’in ölümüyle yerine oğlu Atsız önceleri Sultan Sencer’in gönlünü kazanmış olsa da sonraları izin almadan kalkıştığı ekseriyetinin Müslüman olduğu Cend ve Mangışlak seferleri iki tarafın arasının bozulmasına zemin hazırlamıştır.

#6 Sultan Sencer’in onayıyla Atsız’ın ardından tahta çıkan İl Arslan, Sultan Sencer’in ölümü ve Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılmasıyla Harezmşahlar prestijli bir mevkiye yükselmiş ve bağımsız olmuştur denilebilir. İl Arslan döneminde Karahıtaylara vergi vermeye devam edilmiştir.

#7 İl Arslan’ın ölümü üzerine Sultan Şah tahta geçmeye niyetlendiyse de kardeşi Tekiş bunu kabullenmemiştir. Uzun süren mücadeleler sonucu tahta çıkan Harezmşah Tekiş, siyasi bir takım hırsları bulunan ve eski gücünü tekrar geri kazanmak isteyen Abbasi halifesi Nasır Lidinillah Irak üzerinde faaliyetlere girişmesi nedeniyle Harezmşah Tekiş ile münasebetleri kötü yöne doğru evrilmiştir. Ayrıca emirlerden Mayacuk ve Batıniler üzerine de giden Tekiş dönemi Harezmşahlar Devleti’nin en parlak dönemi olarak görülmektedir. Yine bu dönemde Kanglı Türkleri ile akrabalık bağları kurulmuş bu etki devletin birçok noktasında hissedilmeye başlanmıştır. Harezmşah Tekiş adil ve halka karşı hürmetiyle bilinmektedir.

#8 Babası Tekiş’in ölümüne müteakip tahta oğlu Kutbeddin Muhammed geçmiştir. Bu dönemde Gurlulara karşı üstünlük kurulmuş Horasan’da hakimiyet sağlanmış, Katvan Savaşı’nda Büyük Selçuklulara zor anlar yaşatmış ve yıkılmasının başlıca amillerinden biri olarak görülen Karahıtaylara karşı başarılı mücadeleler verilmiş Buhara ve Maveraünnehir coğrafyasında hakimiyet tesis edilmiştir. Bu dönem Abbasi ve Harezmşahlar arasında ilişkilerin hayli gergin olduğu bir dönem olarak dikkat çekmektedir. 11 Temmuz 1226 yılında halifelik koltuğuna oturan en-Nasır Lidinillah halifeliğin manevi pozisyonunun aksine güç elde etmek üzere Harezmşahlar Devleti’ne cephe almıştır. Sultan Alâaddin Muhammed halifenin üzerine bir ordu gönderse de birlik soğuk havanın etkisiyle telef olmuştur. Yine bu dönemde Moğollar ile başlangıçta iyi giden ilişkiler yaşanan Otrar Olayı neticesinde kopmuş, Çengiz Han’ın saldırısı, Sultan Alaaddin Muhammed’in yanlış stratejisi Harezmşahlar Devleti’ni yıkılma noktasına getirmiştir. Alaaddin Muhammed sığındığı Hazar Denizi yerleşimlerin biri olan Abeskûn Adasında kendisinden sonra taht adayı olarak oğlu Celaleddin Mengüberti’yi bırakarak Aralık 1220’de vefat etmiştir.

#9 Babası Sultan Alaaddin Muhammed’in vasiyeti üzerine veliaht ilan edilen Celaleddin Harezmşah, Harezm’e döndüğünde devlet toprakları büyük ölçüde Moğolların eline geçmişti. Tarihler 1221 yılını gösterdiğinde Sind Nehri kenarında Moğollar ile karşılaşan Celaleddin yenilmiş bunun üzerine geçilmesi zor olan Sind Nehrinden geçerek Hindistan’a gitmiştir. Burada başta Şemseddin İltutmuş ve Hint racalarıyla çeşitli mücadelelere giren Celaleddin bölgede daha fazla kalamayacağını anlayıp Irak-ı Acem’e geri dönmüş İran’ın tümünü, Azerbaycan’ın bir kısmını ve Meraga’yı kontrol altına almış, Gürcülerin üzerine çok sayıda başarılı sefer düzenlemiştir. Ağustos 1230 yılında Türkiye Selçuklu-Eyyubi ordularıyla Erzincan yakınlarında karşı karşıya gelen Celaleddin Harezmşah yenilgiye uğramıştır. 1231 yılında Meyyafarikin bölgesinde rivayete göre Kürtler tarafından öldürülmüştür.

#10 Harezmşahlar Devleti kendisini Büyük Selçuklu Devleti’nin bir nevi mirasçısı olarak görüyordu. Sultan Alaaddin Muhammed’in Karahıtaylara karşı kazandığı savaştan sonra “Sencer” lakabını alması bunun en büyük göstergesi olarak görülmektedir. Harezmşahlar Devleti’nin yıkılması Moğolların Türkiye coğrafyasına olan iştahlarını kabartmış nitekim 1243 yılında Türkiye Selçuklu ve Moğollar arasında yapılan savaşı Selçuklu tarafı kaybetmiş Anadolu havalisinin büyük bölümü Moğolların tahakkümüne girmiştir.

KAYNAKÇA

  • Erdoğan, Coşkun. Harezmşahlar . İstanbul: Selenge Yayınları, 2020.
  • Gürbüz, Meryem, “Alaaddin Tekiş”, TDV İslam Ansiklopedisi, 2011.
  • —. Celaleddin Harezmşah. İstanbul: Erdem Yayınları, 2019.
  • Nasırabadi, Gülseren Azar, “Harezmşahlar Devleti”, Ötüken’den Kırım’a Türk Dünyası Kültür Tarihi içinde, yazan Kolektif, 232-234. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
  • Nasırabadi, Gülseren Azar, “Harizmşahlar Devletinin Abbasi Halifeliği Üzerinde Hakimiyet Kurma Çabaları”, Prof. Dr. Abdülkerim Özaydın’a Armağan içinde, yazan Kolektif, 514. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2020.
  • El-Kalkaşendi Çeviren: Ramazan Şeşen, Halifelik Kurumu ve Tarihi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2019.
  • Taneri, Aydın. Harezmşahlar. İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2019.