Bilge Umar’ın çevirisi ile İnkılâp Kitabevi tarafından baskısı yapılan Alexiad kitabı ve yazarı Bizans tarihçisi Anna Komnena hakkında önemli bilgileri sizler için kaleme aldık.

Anna Komnena’nın Hayatı Üzerine

            Anna Komnena, 2 Aralık 1083 günü, imparator Aleksios Komnenos ile eşi Eirene’nin ilk çocuğu olarak kendi deyimi ile başkent Konstantinopolis’in mor odasında dünyaya geldi. Sonrasında üç kız ve üç erkek olmak üzere altı kardeşi daha dünyaya geldi. Erkek kardeşlerinin en büyüğü ve babasından sonra imparator olduğunu gördüğümüz Ioannes ile Anna’nın araları pek iyi değildi.

Anna, sekiz yaşına geldiğinde babası onu Konstantinos Doukas ile nişanlar. Konstantinos 1096 yılında ölünce Anna, istemediği hâlde bir başka Rum soylusu Nikephoros Bryennios ile evlendi. Anna’nın bu evlilikten dört çocuğu oldu.

1118 yılında İmparator Aleksios Komnenos’un ölümünden sonra Anna ve annesi imparatoriçe Eirene ile kardeşi ve tahtın varisi olan Ioannes’in imparator olmaması yönünde büyük çaba harcadılar. Amaçları Anna’nın eşi olan Nikephoros’u tahta geçirmekti. Ioannes imparatorluk tacını giyince kardeşi Anna’ya karşı bağışlayıcı davrandı ve onu sürgün etmekle yetindi. İmparator Ioannes’in Nikephoros ile arası bozulmadı. 1137 yılında beraber çıktıkları bir seferde Nikephoros hastalandı ve öldü.

Anna 1118 yılında babasının, 1123’de annesinin, 1137 yılında da kocanın ölümünü gördükten sonra içine kapandı ve kendisini araştırmaya ve yazmaya adadı. Alexiad adlı eseri de bu dönemde ortaya çıktı.

Alexiad Hakkında

Anna Komnena, Alexiad adlı eserini ne zaman tamamladığı yukarıda da belirtildiği gibi tam olarak bilinmemekle birlikte 1153 yılında öldüğü göz önüne alınırsa Anna’nın bu kitabı 1137-1153 yılları arasında bir bölümde kaleme aldığı söylenebilir. Eser, toplamda 15 kitaptan oluşmaktadır. Yapıtın adı Alexiad olarak bilinse de asıl adı “Alexias”dır.  Bu isim Homeros’un İliadası’ndan esinlenerek verilmiştir. Bu anlamda eserin adı “İmparator Aleksios’un Destanı” demektir. Eser, açık ve anlaşılır bir dille kaleme alınmıştır. Alexiad Malazgirt’in Sonrası adıyla Bilge Umar tarafından 1996 yılında Türkçeye çevrilmiştir. Anna, yapıtında 1071 Malazgirt sonrasından başlayarak babası Aleksios Komnenos’un ölümüne kadar olan olayları anlatmıştır. İmparator olan Aleksios Komnenos’un kızı olması sebebiyle eserde babasını yer yer gereğinden fazla övmüştür. Bu bakımdan tutucu tarafları olsa da Alexiad, verdiği bazı bilgiler bakımından dönemin kaynakları arasında tek olma özelliği de vardır. Türkler ile ilgili zaman zaman yerici ifadeler kullansa da, bazen de Türkleri övmüştür. Hıristiyan olmalarına rağmen Haçlı reislerinden Bohemund’un Bizans ile giriştiği mücadele esnasında ise Bohemund için çok sert ifadeler de kullanmıştır.

Eser, birçok yönden önemli bilgiler verse de, bazı yönlerden eksik ve çelişkilidir. Örneğin, Çaka Bey’in kitap 9’da ölmesini anlatan Anna, kitap 11’de ise Çaka Bey sanki hâlâ hayattaymış gibi anlatmaktadır.

Alexiad’ın İçeriği Hakkında

15 kitaptan oluşan, eserin giriş kısmında Anna, kısaca kendisini tanıtıyor ve eserin amacını açıklıyor. Yine ilgili bölümde Anna, yanlış değerlendirme korkusunu dile getiriyor ve eşi Nikephoros’un bu eseri yazmasındaki etkisini anlatıyor.

Birinci bölümde ise, babası Aleksios’un imparator olmadan önceki komutanlığı esnasındaki başarılarını anlatan Anna, Türklerin 1071 sonrası Anadolu’da yayılmalarına değiniyor. Güney İtalya Normanlarının reisi Robert Guiscard’ın faaliyetlerine de bu bölümde yer veriliyor.

İkinci bölümde ise, Aleksios’un tahta çıkışını anlatılıyor. Aleksios’un, Melissenos ile yaşadığı taht mücadeleleri konu ediliyor. Aynı bölümde Türklerin Batı Anadolu’da giriştiği fetihlere yer veriliyor.

Üçüncü bölümde, Aleksios, Eirene ve Aleksios’un annesi Anna Dalassena anlatılıyor. Ayrıca bu bölümde Aleksios’un imparator olduktan sonra doğuda Türklerle ve batıda Normanlara karşı savaş hazırlıkları yapmasından bahsediliyor.

Dördüncü bölümde, Normanlar ile birinci savaş anlatılıyor. Robert Guiscard’ın Draç’ı kuşatması ve İmparatorluğu tehdit etmesine değiniliyor. İmparator Aleksios’un, Süleyman Şah’tan asker talep etmesi ve Draç’ta gerçekleşen savaş anlatılıyor.

Beşinci bölümde, Robert Guiscard’ın İtalya’ya dönmek zorunda kalması ve komutayı oğlu Bohemund’a aktarması ardından yapılan savaşı Aleksios’un Türklerin desteği sayesinde kazanması üzerinde duruluyor.

Altıncı bölümde, Robert Guiscard’ın ölümü aktarılıyor ve Draç tekrar İmparatorluğun toprağı oluyor. Ardından Türkiye Selçuklu Devleti ile Büyük Selçuklu Devleti arasında yapılan savaştan bahsedilerek Süleyman Şah’ın ölümü sonrası Türkiye Selçuklu Devletinin geçirdiği sarsıntı aktarılıyor. Yine ilgili bölümde Peçeneklerin ilk saldırısı ve geri çekilmelerinden söz ediliyor.

Yedinci bölümde, Peçeneklerle yapılan savaş ve imparatorun Peçenek üzerine sefere çıkması anlatılıyor. Çaka Bey’in İzmir yakınlarında kurduğu beylikten bahsediliyor.

Sekizinci bölümde, Peçenekler’in İstanbul yakınlarındaki Çatalca’ya kadar gelmeleri aktarılıyor. Çaka Bey’in Peçenekler ile yaptığı ittifaktan söz ediliyor. İmparatora yeğeni Ioannes tarafından yapılan baş kaldırma girişiminin bilgisi veriliyor.

Dokuzuncu bölümde, Çaka Bey ile yapılan savaş ve Türkiye Selçuklu hükümdarı Sultan I. Kılıç Arslan’ın Çaka Bey’i öldürmesi anlatılıyor. İmparator Aleksios Komnenos’a karşı yürütülen suikast girişimlerinden bahsediliyor.

10.bölümde, Haçlı Seferlerinin başlaması ve Pierre Lermit’in Anadolu’ya geçerek Türkler tarafından bertaraf edilmesi aktarılıyor. Asillerin bulunduğu asıl Haçlı ordusunun İstanbul’a gelmeleri ve İmparator’un onlara güvenmeyerek bağlılık yemini alması anlatılıyor.

11.bölümde, Birinci Haçlı Seferi ve İznik kuşatmasının sonuçları anlatılıyor. Ardından Haçlıların Antakya ve Kudüs’ü ele geçirmeleri, Yakındoğu’da giriştiği savaşlar aktarılıyor. Bohemund’un İmparatora karşı giriştiği düşmanca işler ve Avrupa’ya İmparatora karşı savaşta ordu toplamak üzere ölü taklidi yaparak kaçması anlatılıyor.

12.bölümde, Bohemund-Aleksios savaşından bahsediliyor. İkinci Norman istilasının başlamasından söz ediliyor.

13.bölümde, İkinci Norman istilasına karşı Draç’ta gerçekleşen savaş aktarılıyor. Kara ve denizde süregelen savaşlar anlatılarak, Bohemund’un barış talebi ve barış şartları sıralanıyor.

14.bölümde, İmparatorun, Türkiye Selçuklu Devleti ile yaptığı savaşlar ve imparatorun Türkler üzerine sefere çıkması aktarılıyor. Aleksios’un kötüleşen sağlık durumu hakkında bilgiler veriliyor.

15.bölümde, Bu bölümde imparatorun son seferi olan 1116 Konya seferi anlatılıyor. Ardından Türkiye Selçuklu Devleti ile yapılan barış antlaşması aktarılıyor. Eserin sonunda ise Anna, hayranı olduğu babası İmparator Aleksios Komnenos’un ölümü hakkında bilgi veriyor.

Anna Komnena’nın kaleme aldığı Alexiad, tüm çelişkilere veya zaman zaman taraflılığına rağmen 11. Yüzyıl sonu ve 12. Yüzyıl başlarında gerçekleşen olaylar ve tarihin en yoğun geçtiği yıllar ile ilgili en önemli birincil kaynaklardan birisidir. Ortaçağ tarihçilerinin mutlaka bütün kitap ve tezlerinin kaynakçasının en başında olarak Anna Komnena’dan Alexiad’ı görmekteyiz. Eser, dönemin diğer kaynaklarının dahi vermediği bazı bilgileri vermesinden ötürü çok kıymetlidir. Özellikle 11. ve 12. yüzyıl Bizans İmparatorluğu, Türkiye Selçuklu Devleti, Haçlı Seferleri, kısmen Büyük Selçuklu Devleti ve Peçenek, Norman istilalarıyla ilgili değerli bilgiler vermektedir.

Kişiler

Anna Komnena: Aleksios Komnenos ile eşi Eirene’nin kızı.

Aleksios Komnenos: Bizans İmparatoru, Anna’nın babası.

Eirene Komnena: Aleksios’un eşi ve Anna’nın annesi.

Konstantinos Doukas: Anna’nın ilk nişanlısı.

Nikephoros Bryennios: Anna’nın eşi.

Ioannes Komnenos: Anna’nın kardeşi ve Aleksios Komnenos’un oğlu.