Osmanlı İmparatorluğu‘nun gizli antlaşmalarla paylaşılması girişiminin ilk ayağı 1915 İstanbul Antlaşması ve maddeleri

Avrupalı devletlerin “Şark Meselesi” adını verdikleri Osmanlı İmparatorluğu‘nun paylaşılması projesinin ilk ayağı 1915 yılında görüşülen İstanbul Antlaşması’dır. Henüz Birinci Dünya Harbi’nin devam ettiği yıllarda savaş sonucunun belli bile olmadığı dönemde, Avrupa’nın emperyal devletlerinin Osmanlı İmparatorluğu üzerinde hüküm verdikleri anlaşmaların ilki olan 1915 İstanbul Antlaşması, Rusya’nın öncülüğünde İngiltere ve Fransa arasında imzalanmıştır.

Çar Büyük Petro

Rusya öncülüğünde çünkü Rusya yıllardır İstanbul ve Çanakkale Boğazı üzerinde hakimiyet kurma arayışı içinde bulunmuştu. Öyle ya Büyük Petro‘dan bu yana Ruslar Boğazlar üzerinde egemen olma gibi büyük hayaller kuruyorlardı. Ancak bu Avrupalı devletler tarafından pek hoş karşılanmıyordu. Avrupa’dan istediğini alamayan Rusya da bir hamle yapamıyordu. Ancak Dünya Savaşı Rusya’nın istediklerini elde etmesi için yeterli karışıklığı bulmuştu.

Rusya’nın öncülüğünde olmasının diğer bir sebebi ise 1915 yılı Şubat aylarında İngiliz ve Fransız filoları harekete geçmişti. Onların Çanakkale’yi geçmesi İstanbul’a gelmeleri ve Rusya’nın yıllardır süren hayallerinin boğazın buz gibi sularına düşmesi demekti. Bunun için Ruslar hızlı hareket etmeliydi. Bunun için Rusya, İngiltere ve Fransa’ya nota verdi. Buna göre Ruslar savaşın sonunda;

İstanbul, Karadeniz’in batı kıyıları, Marmara Denizi ve adalar, Çanakkale Boğazı, Enez hattına kadar Trakya, Sakarya Nehri ile İzmit Körfezi’nde daha sonra saptanacak bir bölge, İmroz ve Bozcaada’nın kendilerine verilmesini istediklerini bildirmişlerdir.

Aslında bahsi geçen bölge ülkemizin 7 coğrafi bölgesinden biri olan Marmara Bölgesi’ni kapsamaktadır. Bu teklifin kabulünde ise İngiltere ve Fransa’nın Osmanlı İmparatorluğu topraklarında başka bölgelerdeki çıkar ve amaçlarını kabul edeceğini beyan etmiştir.

12 Mart 1915 tarihinde İngiltere, 10 Nisan 1915 tarihinde Fransa’nın verdiği karşı nota ile bu teklifin kabulü bildirilmiştir. Ancak onlarında bazı istekleri vardır.

-İstanbul serbest liman olacak,

-ticaret gemileri Boğazlar’dan serbest geçişe sahip olacak,

-İngiltere ve Fransa’nın Anadolu ve Arap topraklarındaki hakları daha sonra İngiltere-Fransa ve Rusya arasında imzalanacak özel bir anlaşma ile belirlenecek,(Burada İngiltere ve Fransa’nın net bir tavır sahibi olmadığı görülmektedir.)

-Müslümanların kutsal yerleri korunacak,

-Arabistan bağımsız Müslüman yönetimine bırakılacak,

Karşılıklı olarak kabul edilen şartlar sonrasında Osmanlı İmparatorluğu‘nun paylaşılması girişiminin ilk adımı atılmış oldu.

Savaşın sonucunu beklemeden harekete geçen Rusya’nın savaşın ilerleyen yıllarında savaştan çekilecek duruma düşmesi Rusya’ya ders verir nitelikte bir son olmuştur diyebiliriz.

*İmzalanan diğer antlaşmalar takip eden yazılarda gelecektir.

Rusya Birinci Dünya Savaşı’ndan Neden Çekildi?


Kaynak:

•ERHAN, Çağrı, YAKUT, Esra, Siyasi Tarih I, AÖF Yayınları, Eskişehir 2015.

•KARAL, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi, C.IX, TTK Yayınları, Ankara 2011.

•ÖZCAN, Azmi, Osmanlı Mülkünü Paylaşım Planları Üzerine Düşünceler, İslami Araştırmalar Dergisi, C.XII, s.297-301.

 

  • Melih

    sağlam kaynaklara dayalı yazılmış bir yazı olmuş devamını bekliyoruz