Türkler tarih boyunca çeşitli takvimler kullanmışlardır. Bu takvimlerin başında ise On İki Hayvanlı Türk Takvimi gelir.

Takvim geçmişten günümüze insanoğlunun bir ihtiyacı olarak ön plana çıkmıştır. Bunun neticesinde çeşitli unsurlar baz alınarak birden fazla takvim ortaya koyulmuştur. Türkler de yıllar yıllar önce, bugün konu aldığımız, 12 Hayvanlı Türk Takvimi‘ni kullanmıştır.

Türkler henüz Müslüman olmadan önce Ay-Güneş Takvimleri sınıfına giren 12 Hayvanlı Türk Takvimi‘ni kullanıyorlardı. Adından da anlaşılacağı üzere bu takvimde yıllar sayılar ile değil hayvanlar ile tespit ediliyordu. Türklerin milli takvimi olarak da kabul edilen bu takvim Türkler dışında birçok kavim tarafından da kullanılıyordu.

İslamiyet’in kabulünden sonra da bazı Türk topluluklarınca kullanıldığı bilinen takvim , 12 yıllık bir sistemden meydana geliyordu. Her yılın bir hayvan adıyla isimlendirildiği bu sürece küçük devre adı veriliyordu. Bunun 5 katı büyüklüğünde yani 60 yıllık sürece ise büyük devre deniliyordu.

Büyük Türk bilgini Kaşgarlı Mahmud’un kaleme aldığı Divanü Lugati’t Türk adlı eserinde belirttiğine göre 12 Hayvanlı Türk Takvimi‘nde yer alan 12 yılın adı şöyledir;

-Sıçan (Sıçgan)

-Öküz (Ud)

-Pars

-Tavşan (Tavışgan)

-Timsah (Nek)

-Yılan

-At (Yund)

-Koyun (Koy)

-Maymun (Biçin)

-Tavuk (Takagu)

-Köpek (İt)

-Domuz (Tonguz)

On İki Hayvanlı Türk Takvimi‘nde bir gün 12 eşit parçaya ayrılmış, bu 12 parçadan her birine çağ adı verilmiştir. Bir çağ iki saatlik bir zaman dilimine karşılıktır. Ayrıca bir çağ sekiz geh’ten oluşur.

Başlangıçta Ay yılı takvim sistemine dayanan bu takvim, Göktürkler ile birlikte Güneş yılına çevrildiği sanılmaktadır. Yani Göktürklerden önce Ay ve hareketleri esas alınırken, daha sonra Güneş ve hareketleri esas alınmaya başlanmıştır. Buna göre ise bir yıl 365 gün 5 saat olarak hesaplanmıştır ki bu sayı günümüzde gelişmiş teknolojiler sayesinde elde ettiğimiz “Bir yıl 365 gün 6 saattir.” sonucuna oldukça yakın bir sonuç. Bir yılın 12 bölüme ayrıldığı ve her birine ay adı verildiği de bilinmektedir.

Göktürk, Uygur, Moğol ve bazı Bulgar kavimlerine ait belgelere göre aylar şu şekilde sıralanmıştır;

-Aram ayı

-İkindi ayı

-Üçünç ay

-Törtünç ay

-Beşinç ay

-Altınç ay

-Yedinç ay

-Sekizinç ay

-Dokuzunç ay

-Onunç ay

-Bir Yigirminç ay

-Çaksaput ay

On İki Hayvanlı Türk Takvimi‘nde günlerin adı ise yoktur. Günler sayı ile adlandırılır. Örnek verecek olursak herhangi bir olayın tarihi;

Timsah yılının beşinç ayının 14.günü

gibi sayılar yoluyla ifade edilmekteydi. Başta Hunlar ve Göktürkler olmak üzere Uygurlar, Batı Türkleri ve diğer Türk kavimleri tarafından uzun yıllar boyunca kullanılmış olan bu takvim son zamanlara kadar Orta Asya coğrafyasında kullanılmaya devam etmiştir. İslamiyetin kabulü ile birlikte ise Türkler de Hicri Takvim kullanımına geçmiştir.

Kaynak: Fahameddin BAŞAR, Geçmişten Günümüze Türklerin Takvimleri, Popüler Tarih, Şubat 2006.